Πόσο Ζεις με Απινιδωτή; Προσδόκιμο Ζωής, Τοποθέτηση και Οδήγηση

Πόσα χρόνια μπορεί να ζήσει κάποιος με εμφυτεύσιμο απινιδωτή; Δεν υπάρχει συγκεκριμένο όριο επιβίωσης. Πολλοί άνθρωποι ζουν για πολλά χρόνια με τη συσκευή, ενώ το προσδόκιμο ζωής εξαρτάται κυρίως από την υποκείμενη καρδιοπάθεια, τη λειτουργία της καρδιάς και τη συνολική κατάσταση της υγείας τους.

Ο εμφυτεύσιμος καρδιομετατροπέας-απινιδωτής (ICD) έχει σχεδιαστεί για να αναγνωρίζει και να αντιμετωπίζει ορισμένες επικίνδυνες κοιλιακές αρρυθμίες. Σε κατάλληλα επιλεγμένους ασθενείς μειώνει τον κίνδυνο αιφνίδιου καρδιακού θανάτου.

Η εμφύτευση δεν σημαίνει ότι ο ασθενής βρίσκεται απαραίτητα στο τελικό στάδιο μιας καρδιοπάθειας. Συχνά αποτελεί προληπτική παρέμβαση, με στόχο την προστασία από ένα πιθανό μελλοντικό επεισόδιο.

Τι είναι ο εμφυτεύσιμος απινιδωτής και πώς λειτουργεί;

Ο εμφυτεύσιμος απινιδωτής είναι μια μικρή ηλεκτρονική συσκευή που παρακολουθεί συνεχώς τον καρδιακό ρυθμό.

Όταν αναγνωρίσει συγκεκριμένες δυνητικά απειλητικές για τη ζωή κοιλιακές ταχυαρρυθμίες, μπορεί να παρέμβει για να τις τερματίσει.

Ανάλογα με τον τύπο και τον προγραμματισμό του, μπορεί να εφαρμόσει:

• Αντιταχυκαρδιακή βηματοδότηση (ATP): Μια σειρά γρήγορων ηλεκτρικών ερεθισμάτων που μπορεί να τερματίσει ορισμένες κοιλιακές ταχυκαρδίες χωρίς ισχυρή εκκένωση.
• Ηλεκτρική απινίδωση ή καρδιοανάταξη: Χορήγηση ηλεκτρικής ενέργειας για τη διακοπή επικίνδυνης ταχυαρρυθμίας.
• Βηματοδότηση για βραδυκαρδία: Σε κατάλληλους τύπους συσκευών, όταν υπάρχει σχετική ανάγκη.

Ο απινιδωτής διαφέρει από τον συνηθισμένο βηματοδότη, ο οποίος χρησιμοποιείται κυρίως για τη θεραπεία ορισμένων βραδυαρρυθμιών.

Επίσης, ο εμφυτεύσιμος απινιδωτής δεν είναι το ίδιο με τον εξωτερικό αυτόματο απινιδωτή που χρησιμοποιείται σε περιπτώσεις καρδιακής ανακοπής.

Πόσο ζεις με απινιδωτή;

Η παρουσία εμφυτεύσιμου απινιδωτή δεν καθορίζει από μόνη της τη διάρκεια ζωής ενός ανθρώπου.

Υπάρχουν ασθενείς που ζουν για δεκαετίες μετά την εμφύτευση, αλλά αυτό δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως πρόβλεψη για κάθε περίπτωση.

Ο απινιδωτής αντιμετωπίζει συγκεκριμένες επικίνδυνες αρρυθμίες. Δεν διορθώνει αυτομάτως όλες τις συνέπειες μιας καρδιακής πάθησης, ούτε αποτρέπει κάθε πιθανή αιτία θανάτου.

Ποιοι παράγοντες επηρεάζουν το προσδόκιμο ζωής;

Οι σημαντικότεροι παράγοντες είναι:

• Η υποκείμενη καρδιακή νόσος: Για παράδειγμα, ισχαιμική ή μη ισχαιμική μυοκαρδιοπάθεια και ορισμένες κληρονομικές παθήσεις.
• Το κλάσμα εξώθησης: Η μειωμένη συστολική λειτουργία της αριστερής κοιλίας μπορεί να επηρεάζει την πρόγνωση, χωρίς να αποτελεί το μοναδικό κριτήριο.
• Η ηλικία και οι συνοδές παθήσεις: Η νεφρική δυσλειτουργία, ο σακχαρώδης διαβήτης και άλλες σοβαρές παθήσεις μπορούν να επηρεάζουν τη συνολική επιβίωση.
• Το ιστορικό κοιλιακών αρρυθμιών: Έχει σημασία εάν η συσκευή τοποθετήθηκε προληπτικά ή μετά από προηγούμενο σοβαρό αρρυθμικό επεισόδιο.
• Η ανταπόκριση στη θεραπεία: Η κατάλληλη αντιμετώπιση της καρδιοπάθειας και η παρακολούθηση παραμένουν απαραίτητες.

Για παράδειγμα, ένας ασθενής με γενετικό αρρυθμιολογικό νόσημα και διατηρημένη καρδιακή λειτουργία μπορεί να έχει πολύ διαφορετική πρόγνωση από έναν ασθενή με προχωρημένη καρδιακή ανεπάρκεια.

Διαβάστε επίσης πώς η καρδιακή ανεπάρκεια επηρεάζει την πρόγνωση και γιατί η συνολική αξιολόγηση έχει μεγαλύτερη σημασία από έναν μεμονωμένο αριθμό.

Ο απινιδωτής παρατείνει τη ζωή;

Ναι, όταν χρησιμοποιείται στις κατάλληλες ενδείξεις.

Μεγάλες κλινικές μελέτες έχουν δείξει ότι οι εμφυτεύσιμοι απινιδωτές μειώνουν τον κίνδυνο αιφνίδιου καρδιακού θανάτου σε επιλεγμένους ασθενείς.

Οι κατευθυντήριες οδηγίες της Ευρωπαϊκής Καρδιολογικής Εταιρείας αναγνωρίζουν τον ρόλο τους τόσο στη δευτερογενή όσο και στην πρωτογενή πρόληψη.

Πρωτογενής πρόληψη

Ο απινιδωτής μπορεί να τοποθετηθεί σε ασθενή που δεν έχει υποστεί προηγουμένως καρδιακή ανακοπή ή συγκεκριμένη απειλητική κοιλιακή αρρυθμία, αλλά παρουσιάζει αυξημένο κίνδυνο εμφάνισής της.

Ένα παράδειγμα είναι ορισμένοι ασθενείς με σημαντικά μειωμένο κλάσμα εξώθησης, παρά την κατάλληλη θεραπεία.

Η ένδειξη εξαρτάται από το είδος της καρδιοπάθειας, τη λειτουργική κατάσταση και άλλους κλινικούς παράγοντες.

Δευτερογενής πρόληψη

Η εμφύτευση μπορεί να συστηθεί μετά από επιβίωση από καρδιακή ανακοπή ή από σοβαρή κοιλιακή αρρυθμία, όταν πληρούνται οι κατάλληλες κλινικές προϋποθέσεις και δεν υπάρχει πλήρως αναστρέψιμη αιτία.

Ο στόχος είναι να μειωθεί ο κίνδυνος μελλοντικού θανατηφόρου αρρυθμικού επεισοδίου.

Η ανάγκη εμφύτευσης δεν καθορίζεται αποκλειστικά από το κλάσμα εξώθησης ή από μία μόνο εξέταση.

Σε ποιες καρδιοπάθειες μπορεί να χρειαστεί απινιδωτής;

Οι ενδείξεις περιλαμβάνουν επιλεγμένους ασθενείς με:

• Ισχαιμική μυοκαρδιοπάθεια μετά από έμφραγμα.
• Καρδιακή ανεπάρκεια με μειωμένο κλάσμα εξώθησης.
• Μη ισχαιμικές διατατικές μυοκαρδιοπάθειες.
• Ορισμένες κληρονομικές καρδιομυοπάθειες.
• Συγκεκριμένα κληρονομικά αρρυθμιολογικά σύνδρομα.
• Ιστορικό σοβαρής κοιλιακής ταχυκαρδίας ή κοιλιακής μαρμαρυγής.

Για παράδειγμα, η στεφανιαία νόσος μπορεί να οδηγήσει σε μυοκαρδιακή βλάβη και, σε ορισμένους ασθενείς, σε αυξημένο κίνδυνο κοιλιακών αρρυθμιών.

Η εμφύτευση πραγματοποιείται μετά από εξειδικευμένη εκτίμηση, όταν τα αναμενόμενα οφέλη υπερτερούν των κινδύνων.

Τοποθέτηση απινιδωτή στην καρδιά: πώς γίνεται;

Η εμφύτευση του συνηθισμένου διαφλέβιου ICD πραγματοποιείται σε κατάλληλα εξοπλισμένο νοσοκομειακό χώρο από εξειδικευμένο ιατρό και ομάδα.

Δεν απαιτεί συνήθως χειρουργική επέμβαση ανοιχτής καρδιάς.

Βήμα 1: Προετοιμασία

Πραγματοποιείται έλεγχος του ιατρικού ιστορικού, των φαρμάκων, των κατάλληλων εργαστηριακών εξετάσεων και της καρδιακής κατάστασης.

Η περιοχή καθαρίζεται με αντισηπτικό και εφαρμόζεται τοπική αναισθησία. Μπορεί να χορηγηθεί και καταστολή, ανάλογα με το είδος της επέμβασης.

Βήμα 2: Τοποθέτηση της συσκευής

Γίνεται μια μικρή τομή, συνήθως στην άνω περιοχή του θώρακα κάτω από την κλείδα.

Η γεννήτρια τοποθετείται σε ειδική θήκη κάτω από το δέρμα ή βαθύτερα, ανάλογα με την περίπτωση.

Στους διαφλέβιους απινιδωτές, ένα ή περισσότερα ηλεκτρόδια προωθούνται μέσω φλέβας προς την καρδιά, με ακτινοσκοπική καθοδήγηση.

Βήμα 3: Έλεγχος λειτουργίας

Η ιατρική ομάδα ελέγχει τη θέση των ηλεκτροδίων, τις ηλεκτρικές παραμέτρους και τη λειτουργία της συσκευής.

Ακολουθούν ο κατάλληλος προγραμματισμός και η σύγκλειση της τομής.

Πόση ώρα διαρκεί η τοποθέτηση απινιδωτή;

Η διαδικασία διαρκεί συχνά περίπου 1–3 ώρες, αλλά ο χρόνος εξαρτάται από τη συσκευή, την ανατομία και τις ιδιαίτερες ανάγκες του ασθενούς.

Σε πιο σύνθετες εμφυτεύσεις, όπως ορισμένες συσκευές με θεραπεία καρδιακού επανασυγχρονισμού, η διάρκεια μπορεί να είναι μεγαλύτερη.

Υπάρχουν διαφορετικοί τύποι εμφυτεύσιμου απινιδωτή;

Ναι. Οι διαφορετικές συσκευές δεν έχουν ακριβώς τις ίδιες δυνατότητες.

Η επιλογή της συσκευής εξαρτάται από το εάν απαιτείται βηματοδότηση, από την υποκείμενη καρδιοπάθεια και από άλλες κλινικές και ανατομικές παραμέτρους.

Δεν είναι όλοι οι τύποι κατάλληλοι για όλους τους ασθενείς.

Τοποθέτηση απινιδωτή: βίντεο με τη διαδικασία

Για να κατανοήσετε καλύτερα τα στάδια της επέμβασης, μπορείτε να παρακολουθήσετε το εκπαιδευτικό βίντεο της British Heart Foundation:

Your Guide to ICD and Pacemaker Implantation — British Heart Foundation

Το βίντεο περιλαμβάνει πραγματικές εικόνες από τη διαδικασία εμφύτευσης. Είναι στα αγγλικά και περιέχει χειρουργικές σκηνές.

Οι επιμέρους τεχνικές διαφέρουν ανάλογα με τον τύπο της συσκευής.

Ποιοι είναι οι κίνδυνοι της εμφύτευσης;

Η εμφύτευση ICD είναι καθιερωμένη επέμβαση, αλλά δεν στερείται επιπλοκών.

Πιθανοί κίνδυνοι περιλαμβάνουν:

• Αιμάτωμα ή αιμορραγία στην περιοχή της τομής.
• Λοίμωξη της θήκης ή του συστήματος.
• Πνευμοθώρακα, ιδιαίτερα σε ορισμένες διαφλέβιες τεχνικές.
• Μετατόπιση ή δυσλειτουργία ηλεκτροδίου.
• Ακατάλληλες απινιδώσεις.
• Σπανιότερες αγγειακές ή άλλες επιπλοκές.

Η πιθανότητα επιπλοκών εξαρτάται από το είδος της συσκευής, την εμπειρία της ομάδας και την κατάσταση του ασθενούς.

Τι πρέπει να προσέχω μετά την τοποθέτηση απινιδωτή;

Κατά τις πρώτες ημέρες χρειάζεται φροντίδα της τομής και παρακολούθηση για πιθανές επιπλοκές.

Ο ασθενής ακολουθεί τις οδηγίες της ομάδας εμφύτευσης σχετικά με:

• Τη διατήρηση της περιοχής καθαρής και στεγνής.
• Τον έλεγχο για ερυθρότητα, οίδημα, έκκριση υγρού ή πυρετό.
• Την αποφυγή απότομων κινήσεων, έντονης έλξης του βραχίονα και σημαντικής επιβάρυνσης της περιοχής για το χρονικό διάστημα που καθορίζεται.
• Τον προγραμματισμένο έλεγχο του απινιδωτή.
• Τη σταδιακή επιστροφή στις καθημερινές δραστηριότητες.

Η κινητοποίηση του ώμου δεν πρέπει να περιορίζεται αυθαίρετα περισσότερο από όσο συστήνει η ιατρική ομάδα.

Η εμφάνιση πυρετού, αυξανόμενου πρηξίματος, έντονου πόνου ή εκκρίσεων από την τομή απαιτεί άμεση επικοινωνία με το νοσοκομείο ή τον θεράποντα ιατρό.

Οδήγηση με απινιδωτή: πότε επιτρέπεται;

Η οδήγηση μετά από εμφύτευση απινιδωτή εξαρτάται από την ένδειξη εμφύτευσης, το ιστορικό απειλητικών αρρυθμιών, τυχόν λιποθυμικά επεισόδια, τις θεραπείες που έχει χορηγήσει η συσκευή και την κατηγορία άδειας οδήγησης.

Δεν επιτρέπεται να θεωρήσει κάποιος ότι μπορεί αυτομάτως να οδηγήσει μόλις επουλωθεί η τομή.

Τι προβλέπουν οι ευρωπαϊκές καρδιολογικές συστάσεις;

Σύμφωνα με τη σχετική σύσταση της European Heart Rhythm Association (EHRA), τα ενδεικτικά διαστήματα αποχής από την ιδιωτική οδήγηση περιλαμβάνουν:

Οι χρόνοι αυτοί αποτελούν ευρωπαϊκές επιστημονικές συστάσεις και δεν υποκαθιστούν τις ισχύουσες νομικές προϋποθέσεις στην Ελλάδα ούτε την εξατομικευμένη ιατρική κρίση.

Τι ισχύει για την οδήγηση στην Ελλάδα;

Η ελληνική νομοθεσία διακρίνει τις άδειες της Ομάδας 1 από τις άδειες της Ομάδας 2.

Για την Ομάδα 1, η δυνατότητα χορήγησης ή ανανέωσης άδειας μετά από εμφύτευση ή θεραπεία απινιδωτή εξαρτάται από την κατάλληλη αντιμετώπιση και την απαιτούμενη ιατρική αξιολόγηση.

Για την Ομάδα 2, στην οποία περιλαμβάνονται κατηγορίες βαρέων και επαγγελματικών οχημάτων, προβλέπονται ουσιαστικά αυστηρότεροι περιορισμοί, με την εμφύτευση απινιδωτή να αποτελεί λόγο μη χορήγησης ή ανανέωσης άδειας σύμφωνα με τις σχετικές διατάξεις.

Η επάνοδος στην οδήγηση πρέπει να αποφασίζεται με βάση τόσο τις οδηγίες του ειδικού όσο και τις εφαρμοστέες απαιτήσεις για τη συγκεκριμένη άδεια.

Εάν ο απινιδωτής χορηγήσει θεραπεία, εμφανιστεί λιποθυμία ή παρουσιαστεί νέα σοβαρή αρρυθμία, χρειάζεται επανεκτίμηση πριν από οποιαδήποτε επιστροφή στην οδήγηση.

Μπορώ να έχω φυσιολογική καθημερινότητα με απινιδωτή;

Πολλοί ασθενείς επιστρέφουν στην εργασία, στο περπάτημα, στα ταξίδια και σε αρκετές καθημερινές δραστηριότητες μετά την ανάρρωση.

Η δυνατότητα άσκησης εξαρτάται κυρίως από την καρδιακή πάθηση και τη λειτουργική κατάσταση.

Είναι σημαντικό να αποφεύγονται χτυπήματα πάνω στην περιοχή της συσκευής και να συζητούνται οι δραστηριότητες που ενδέχεται να προκαλέσουν τραυματισμό ή σημαντικό κίνδυνο σε περίπτωση απώλειας συνείδησης.

Κινητό τηλέφωνο και ηλεκτρονικές συσκευές

Τα συνηθισμένα κινητά τηλέφωνα μπορούν γενικά να χρησιμοποιούνται, ακολουθώντας τις οδηγίες ασφαλείας του κατασκευαστή.

Συνιστάται να διατηρείται κατάλληλη απόσταση από τη θέση εμφύτευσης, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν ισχυροί μαγνήτες σε κινητά ή αξεσουάρ.

Επίσης, πριν από μαγνητική τομογραφία ή άλλες διαδικασίες με πιθανή ηλεκτρομαγνητική αλληλεπίδραση, πρέπει να ενημερώνεται η ιατρική ομάδα για το ακριβές μοντέλο και τις προϋποθέσεις ασφαλείας της συσκευής.

Δεν απαγορεύεται αυτομάτως κάθε μαγνητική τομογραφία σε όλους τους ασθενείς με ICD. Η καταλληλότητα εξαρτάται από το σύστημα και από εξειδικευμένο πρωτόκολλο.

Πόσα χρόνια διαρκεί η μπαταρία του απινιδωτή;

Η διάρκεια ζωής της συσκευής είναι διαφορετική έννοια από το προσδόκιμο ζωής του ασθενούς.

Η μπαταρία ενός εμφυτεύσιμου απινιδωτή μπορεί να διαρκεί αρκετά χρόνια, συχνά περίπου 5–10 ή και περισσότερο σε ορισμένα νεότερα συστήματα.

Ο πραγματικός χρόνος εξαρτάται από το μοντέλο, τον προγραμματισμό, τις ανάγκες βηματοδότησης και τις θεραπείες που παρέχει η συσκευή.

Όταν πλησιάζει το τέλος της διάρκειας ζωής της γεννήτριας, προγραμματίζεται αντικατάσταση.

Συνήθως δεν χρειάζεται αυτόματα αντικατάσταση όλων των ηλεκτροδίων όταν αλλάζει η γεννήτρια, εφόσον λειτουργούν σωστά.

Ο περιοδικός έλεγχος και η πιθανή απομακρυσμένη παρακολούθηση επιτρέπουν τον έγκαιρο εντοπισμό προβλημάτων ή της ανάγκης αντικατάστασης.

Τι γίνεται αν ο απινιδωτής δώσει ηλεκτρικό σοκ;

Η εκκένωση μπορεί να γίνει αισθητή ως απότομο, δυνατό χτύπημα στο στήθος.

Εάν εμφανιστεί μία εκκένωση και ο ασθενής παραμένει απολύτως καλά, πρέπει να επικοινωνήσει άμεσα με την ομάδα παρακολούθησης της συσκευής για να λάβει συγκεκριμένες οδηγίες και να ελεγχθεί το καταγεγραμμένο επεισόδιο.

Επαναλαμβανόμενες εκκενώσεις, λιποθυμία, έντονος πόνος στο στήθος ή σοβαρή δύσπνοια απαιτούν επείγουσα βοήθεια μέσω του 166 ή του 112.

Μην οδηγήσετε μόνοι σας προς το νοσοκομείο μετά από πιθανό σοβαρό αρρυθμικό επεισόδιο.

Η συσκευή χρειάζεται έλεγχο ώστε να διαπιστωθεί αν η θεραπεία ήταν κατάλληλη ή ακατάλληλη.

Πώς γίνεται η παρακολούθηση του ασθενούς με ICD;

Ο τακτικός έλεγχος περιλαμβάνει την αξιολόγηση της λειτουργίας του απινιδωτή, των ηλεκτροδίων, της μπαταρίας και των καταγεγραμμένων αρρυθμιών.

Παράλληλα, η καρδιολογική φροντίδα μπορεί να περιλαμβάνει:

• Ηλεκτροκαρδιογράφημα, για την αξιολόγηση του καρδιακού ρυθμού.
• Triplex καρδιάς, για την εκτίμηση της καρδιακής λειτουργίας και του κλάσματος εξώθησης.
• Holter ρυθμού, όταν υπάρχει ειδική ένδειξη για πρόσθετη καταγραφή.
• Εργαστηριακές εξετάσεις και αξιολόγηση της θεραπείας, ανάλογα με την υποκείμενη νόσο.

Το απλό ΗΚΓ ή το Holter δεν αντικαθιστούν τον εξειδικευμένο ηλεκτρονικό έλεγχο του εμφυτεύσιμου απινιδωτή.

Συχνές ερωτήσεις για τον εμφυτεύσιμο απινιδωτή

Μπορεί κάποιος να ζήσει 20 χρόνια με απινιδωτή;

Ναι, είναι δυνατόν. Δεν υπάρχει προκαθορισμένος μέγιστος χρόνος επιβίωσης λόγω της συσκευής. Η πρόγνωση εξαρτάται από τη συνολική κατάσταση της υγείας και την υποκείμενη καρδιοπάθεια.

Ο απινιδωτής αποτρέπει κάθε καρδιακό θάνατο;

Όχι. Ο απινιδωτής αντιμετωπίζει συγκεκριμένες επικίνδυνες κοιλιακές αρρυθμίες, αλλά δεν μπορεί να προλάβει κάθε αιτία καρδιακής ανακοπής ή θανάτου.

Πονάει η τοποθέτηση απινιδωτή;

Η επέμβαση γίνεται με κατάλληλη αναισθησία. Μετά την εμφύτευση μπορεί να υπάρχει τοπικός πόνος, ευαισθησία ή μελανιά για τις πρώτες ημέρες.

Μπορώ να κοιμάμαι στο πλάι με απινιδωτή;

Συνήθως ναι, μετά την αρχική επούλωση και σύμφωνα με τις οδηγίες της ιατρικής ομάδας. Στην αρχή, η πίεση πάνω στην περιοχή της συσκευής μπορεί να προκαλεί ενόχληση.

Αν βελτιωθεί το κλάσμα εξώθησης, χρειάζομαι ακόμη τον απινιδωτή;

Η βελτίωση της καρδιακής λειτουργίας δεν σημαίνει αυτομάτως ότι ο κίνδυνος επικίνδυνων αρρυθμιών έχει εξαλειφθεί. Η συνέχιση της θεραπείας και η ανάγκη διατήρησης ή αντικατάστασης της συσκευής απαιτούν εξατομικευμένη εκτίμηση.

Μπορώ να οδηγώ κανονικά μετά την τοποθέτηση;

Όχι αμέσως και όχι χωρίς αξιολόγηση. Ο χρόνος αποχής εξαρτάται από την ένδειξη εμφύτευσης, το ιστορικό αρρυθμιών και την κατηγορία άδειας οδήγησης.

Συμπέρασμα

Ο εμφυτεύσιμος απινιδωτής δεν αποτελεί ένδειξη ότι ο ασθενής έχει συγκεκριμένο ή αναγκαστικά μικρό προσδόκιμο ζωής.

Η συσκευή μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο αιφνίδιου αρρυθμικού θανάτου σε κατάλληλα επιλεγμένους ασθενείς και να προσφέρει σημαντική προστασία στην καθημερινότητά τους.

Η συνολική πρόγνωση εξαρτάται από την υποκείμενη καρδιοπάθεια, τη λειτουργία της καρδιάς και την αποτελεσματική ιατρική αντιμετώπιση.

Η τακτική παρακολούθηση, η σωστή θεραπεία και η τήρηση των οδηγιών σχετικά με την οδήγηση και τη σωματική δραστηριότητα είναι βασικά στοιχεία μιας ασφαλούς ζωής με απινιδωτή.

Επιστημονικές πηγές

1. ESC — 2026 Guidelines for the Management of Heart Failure
2. British Heart Foundation — Implantable Cardioverter Defibrillator
3. British Heart Foundation — Living with an ICD and Life Expectancy
4. American Heart Association — Living With Your ICD
5. EHRA — Recommendations for Driving with an ICD
6. Ελληνική ΚΥΑ Α3/75185/8916/2018 — Καρδιαγγειακές Παθήσεις και Άδειες Οδήγησης
7. British Heart Foundation — ICD and Pacemaker Implantation Video